Tôi là Alan Pope và đây là bản viđêo thư 3
của tháng tạo ra video cho Ubuntu.
Tất cả các video trong tháng này có thể tải xuống tự do
từ trang web chúng tôi là screencasts.ubuntu.com
Hôm nay chúng ta sẽ đề cập đến sự tự do và giấy phép (GP) sử dụng phần mềm (PM).
Đây là một chủ đề to lớn và tôi lại không phải là chuyên gia giỏi vè GP sử dụng PM,
cho nên bạn hãy thông cảm cho tôi nhé.
Tự do có thể được coi từ nhiều cách khác nhau, tùy từng người.
Tôi sẽ thuyết minh cho bạn nhiều quan điểm về sự tự do,
liên quan đến việc người dùng máy tính và các thiết bị máy tính.
Đây là một sơ đồ do mọt người bạn của tôi đã sáng tác cách đây 2 năm
và sơ đồ này đang trình bày về mạng cục bộ của toi.
Tuy nhiên, tôi đã thay đổi mạng của tôi trong những năm gần đây
cho nên tôi thích được cập nhật lại sơ đồ đó.
Thế nhưng, muốn làm như thế, do định dạng của tập tin không phải mở
mà là định dạng đóng,
cho nên lẽ ra tôi phải đi mua một phần mềm mang tên là Visio
và còn phải mua thêm một bản của hệ điều hành Windows,
thì mới có khả năng thay đổi nội dung của tập tin,
tất cả như thế này bởi vì định dạng đóng.
Cái hiện tượng này được gọi là "bị ràng buộc bởi người bán phần mềm".
Nghĩa là tôi bị bắt buộc dùng phần mềm của hãng này.
Như thế tôi đã bị hạn chế về quyền tự do lựa chọn PM.
Tôi không thể sửa đổi nội dung của các tập tin thuộc riêng tôi.
Đây là một ví dụ khác bị mất tự do
là đối với trình điều khiển card đồ hoạ 3D của tôi.
Tôi có một card đồ hoạ NVIDIA và hãng NVIDIA
chi cung cấp một file binary, khong có mã nguồn.
Có nghĩa là nếu chương trình driver này không chạy tốt
thì sẽ không có cách nào cho các lập trình viên,
ở Ubuntu hoặc ở nơi khác mà tôi biết,
có khả năng nghiên cứu mã nguồn để chỉnh lại, do NVIDIA đã không công bố mã nguồn.
Như thế, việc hỗ trợ và bảo dưỡng sẽ rất khó thực hiện.
Một lĩnh vực khác mà người ta có thể cảm nhận sự tự do có thể bị hạn chế
là khả năng sử dụng các file truyền thông mà người ta đã tải xuống hoặc đã mua trực tuyến,
trên loại thiết bị mà họ thích dùng.
Không phải là thiết bị ràng buộc bởi hãng thương mại.
Một ví dụ khác là trả tiền để tải xuống nhạc và phim
và sau đó thấy rằng người bán không còn cung cấp dịch vụ nữa
hoặc đã bị phá sản.
Lúc đó có thể bạn sẽ không còn khả năng chơi nhạc hoặc xem phim mà bạn đã mua.
Rõ rằng ở đây bạn đã bị mất quyền tự do chơi
những thứ mà bạn đã tưởng đã mua xong.
Biện pháp kỹ thuật được áp dụng
là dung một phần mềm để khóa lại
và thường được gọi dưới tên là DRM (Digital Rights Management)
hoặc, như dự án FSF (Free Software Foundation) đã đặt tên lại là
Digital Restrictions Management (Quản lý hạn chế bằng kỹ thuật số).
Đây là phần mềm nhằm mục đích không cho bạn được phép khai thác
một cách thoại mãi những phương tiện mà bạn đã tải xuống hoặc mua.
Có 3 trường hợp ví dụ, Googlevideo, iPlayer của BBC và iTunes.
Một yếu tố liên quan đến sự tự do là khả năng sửa đổi các
tập tin như ảnh, video, âm nhạc để sáng tác các công trình xuất phát.
Quyền tự do đó có thể bị từ chối.
Thêm nữa, bạn có thể muốn
sao chép cái gì đó để tặng cho bạn bè
và bị từ chối.
Sự hạn chế này không phải do cơ chế DRM,
nhưng do giấy phép sử dụng EULA (End User Licence Agreement).
Hoặc chỉ cần một giấy phép bản quyền,
không cho phép bạn sao chép
không dựa vào các biện pháp kỹ thuật,
nhưng lại dựa vào pháp luật
để cấm bạn thực hiện sao chép hoặc sửa đổi nội dung.
Sau đây là một ví dụ bản EULA.
Là bản giấy phép sử dụng EULA của PM Skype.
Bạn có thể đọc ở phần 2.3 : không sửa đổi.
Có nghĩa là bạn không có quyền sửa đổi chương trình Skype.
Ngay cả khi bạn muốn cải tiến chương trình, bạn cũng không được phép làm.
Nếu bạn muốn tích hợp Skype với một phần mềm khác
thì bạn cũng không được phép sửa đổi phần mềm.
Đây là một loại giấy phép sử dụng EULA hạn chế theo kiểu khác.
Giấy phép sử dụng Windows XP Home
Bạn không được phép
tặng bản XP này cho một người khác, sau khi đã cài trên máy tính,
để người đó có thể tiếp tục đưa cho một người khác.
Bạn chỉ có quyền thực hiện cài đặt 1 lần thôi.
Cho nên, nêu có ai đó cho tôi một máy tính chạy XP
Tôi không thể chuyển lại máy tính đó cho một người khác,
khi nào tôi không còn làm việc với nó nữa.
Bạn hãy so sánh những hạn chế đó với các giấy phép sử dụng của phần mềm tự do,
mà chúng tôi dùng rất nhiều trong Ubuntu.
Vậy giấy phép sử dụng phần mềm tự do cụ thể là cái gì ?
Định nghĩa này đã lấy thẳng từ Wikipedia,
Giấy phép giao cho bạn quyền sửa đổi và phân phối lại phần mềm,
nếu đã không nói rõ quyền lợi đó, có nghĩa là luật pháp đã hạn chế quyền đó.
Có nghĩa là, với GP sử dụng tự do, bạn có thể sửa đổi, cải tiến,
chỉnh lại và phân phối lại phần mềm,
trong khi một giấy phép sử dụng hạn chế sẽ không cho bạn được quyền làm như thế.
Một trong những giấy phép sử dụng tự do phổ biến nhất là
giấy phép GNU GPL (GNU General Public Licence).
Dự án GNU được ông Richard Stallman khởi động cách đây trên 20 năm.
Chúng tôi sẽ tham khảo một vài siêu liên kết sau này,
cho phép bạn được hiểu biết thêm về GNU.
Như tôi đã cảnh báo, tôi không phải là một chuyên gia giỏi,
nhưng tôi sẽ cố gắng giới thiệu phần mềm tự do và GNU là gì
và bạn còn có thể tìm rất nhiều thông tin trên internet (web).
Nhận (kernel) của Linux được phân phối với giấy phép GNU GPL
cũng như rất nhiều phần mềm khác nữa,
để hình thành bản phân phối Ubuntu.
Như thế Ubuntu có rất nhiều sản phẩm phần mềm
được tích hợp với nhau để hình thành một bản phân phối
và chúng có thể có những giấy phép sử dụng khác nhau.
Bạn sẽ tìm thấy một bản sao của các giấy phép sử dụng đó trên máy tính đã cài Ubuntu
trong thư mục "/usr/share/common-licenses".
Đây là những giấy phép sử dụng thông dụng nhất.
Cũng khá buồn cười là trong cùng một tên thư mục,
có cả các giấy phép GPL, BSD và LGPL.
Nếu bạn muốn biết phần mềm này được ban hành kèm theo giấy phép sử dụng loại gì,
thì bạn có thể tìm trong thư mục
"/usr/share/doc/*/copyright" và thay đổi ký tự "*"
bằng tên gói phần mềm mà bạn muốn kiểm tra
bạn sẽ tìm được tập tin về copyright trong thư mục đó.
Ví dụ, đây là tập tin giấy phép bản quyển của nhân Linux.
Có thể bây giờ bạn chưa đọc được văn bản này,
nhưng nếu bạn mở được tập tin đó, bạn sẽ thấy,
ở đoạn giữa của nó,
phần mềm này là phần mềm tự do, và bạn có thể tự do phân phối lại nó
và/hoặc sửa đổi nó theo giấy phép
GNU General Public License,
phiên bản 2, đã được công bố bởi Free Software Foundation.
Vậy, nhân Linux được phân phối theo giấy phép bản quyền GPL 2.0
Một gói phần mềm khác là Tomboy, được cài đặt cùng với Ubuntu
Đây là một ứng dụng ghi chép rất hay.
Nếu chúng ta tìm đọc tập tin bản quyền của PM này,
chúng ta sẽ nhận ra là Tomboy được phân phối theo giấy phép LGPL 2.1.
Vậy, ở đây chúng ta có các loại gói phần mềm khác nhau,
các ứng dụng khác nhau trong cùng một bản phân phối.
Mọt vài ứng dụng theo các giấy phép bản quyền khác nhau,
nhưng, các giấy phép đó giao đủ quyền tự do
để có khả năng tích hợp lại với nhau để hình thành một bản phân phối GNU/Linux.
và bán như một phần mềm tổng hợp.
Bạn sẽ tìm một loạt thông tin về chuyên đề này trực tuyến
và tôi xin khuyên bạn, nếu như bạn muốn tìm hiểu thêm,
là bạn nên đọc kỹ các giấy phép bản quyền đó.
Tuy rằng đọc chúng cũng khá vất vả, nhưng chúng
cũng khong phải dùng quá nhiều thuật ngữ về luật như ta đã có thể tưởng trước.
Đây, có một vài siêu liên kết hữu ích.
Tôi sẽ công bố các siêu liên kết này trên trang web
screencasts.ubuntu.com và click ở đây
bạn sẽ thấy được các siêu liên kết.
Siêu liên kết đầu tiên là về Wikipedia, có 1 trang về phần mềm tự do.
Nó mô tả phần mềm tự do là gì và trình bày về tư tưởng
cho phép phân phối lại phần mềm, đã sửa đổi hoặc không sửa đổi,
một cách không hạn chế hoặc với một số hạn chế,
tùy thuộc vào loại giấy phép bản quyền.
Trên Wikipedia cũng có 1 trang nói về GNU,
về lịch sử và các tiểu dự án của dự án GNU
và các chương trình phần mềm thuộc dự án GNU.
Nếu bạn đến trang web của dự án GNU
bạn sẽ thấy rất nhiều thông tin về dự án GNU
và thêm đây, về phía trên,
về lý do đã đặt tên GNU, GNU/Linux hoặc GNU+Linux.
Đây có một đoạn nhỏ, tôi sẽ phóng to lên nó một chút,
và đây này, là 4 quyền tự do được bàn giao bởi giấy phép bản quyền GNU GPL.
Tư do sử dụng phần mềm,
tự do nghiên cứu phân tích phần mềm,
tự do phân phối lại phần mềm và
tự do cải tiến phần mềm và
phân phói lại phần mềm đã cải tiến.
Bạn sẽ thấy khả năng truy cập được mã nguồn phần mềm là cần thiết
nếu như bạn muốn nghiên cứu và sửa đổi phần mềm.
Bạn sẽ tìm thấy nhiều trang nói về triết học
phần mềm tự do mà đáng nên đọc.
Bạn cũng có thể dành ít thời gian tham quan trang web của Free Software Foundation.
Địa chỉ của Free Software Foundation là fsf.org
FSF khuyến cáo về quyền tự do trong ngành lập trình.
Trên Wikipedia cũng có thêm một vài trang hấp dẫn về danh sách
các giấy phép bản quyển đã được chấp nhận.
Do FSF (Free Software Foundation) và OSI (Open Source Initiative)
sẽ duyệt theo dạng 'Free' (Tự do) hoặc 'Open' (Mã nguồn mở)
Đây là một ví dụ phần mềm có những quyền tự do,
nhưng thực tế giấy phép bản quyền của PHP không thích hợp với GPL,
bởi vì có những câu và những khẳng định thành mâu thuẫn với nhau ở 2 giấy phép này.
Như thế cũng phức tạp : bạn không thể nào tạo ra một phần mềm
căn cứ một phần vào một phần mềm theo giấy phép GPL và
căn cứ một phần khác vào một phần mềm theo giấy phép PHP,
bởi vì 2 giấy phép này mâu thuẫn với nhau.
Bạn có thể đọc thêm về tính không thích hợp với nhau của các giấy phép bản quyền khác nhau.
Vì vậy sẽ có ích cho bạn nếu bạn đọc được nhưng trang thông tin này,
mỗi khi mà bạn có một ít thời gian.
Cám ơn bạn đã xem video này.
Tất cả các video có sẵn trên trang web của chúng tôi,
screencasts.ubuntu.com